محمد بقایی( ماکان) :
نوروز ، سنتی الهی است
انتخاب نام روز "طبیعت" به جای "سیزده به در" از روی ناآگاهی است . زیرا روز طبیعت ، مفهومی یهودی و در آیین کلیمیان است که در فرهنگ آنان به روز " ایلانوت" نزدیک است . به عبارت دیگر برگردانی از عید یهودیان است . پیدا نیست به چه علت نام زیبای "سیزده به در" که انسان را به یاد در و دشت و زیبایی های آن می اندازد ، از تقویم پاک شد ؛ در حالی که گمان نکنم ، به این راحتی از ذهن مردم پاک شود. 
دکتر محمد بقایی(ماکان) در گفت وگو با خبرنگار سرویس فرهنگ و اندیشه ایلنا ، درباره تعریف سنت نوروز ، سنت را یک باور پایدار(عقیده) عنوان کرد که از آغاز تاریخ (ناکجا آباد) تاریخ شروع شده و تا حال هم ادامه دارد. چنان چه سنت در مسیر طی شده خود، خرده فرهنگ های موافق خود را حفظ کرده در غیر این صورت خرده فرهنگ های مخالف خود را دفع می کند. وی نمونه بارز حفظ سنت های پیشینیان را نوروز دانست که شکل اسلامی اش را می توان قرآن بر سر سفره هفت سین عنوان کرد. ریشه سنت نوروز در عین این که پیش از اسلام دیده می شود ولی هاله تقدس گونه آن امروز هم ملاحظه می شود.
بقایی حفظ هسته مرکزی نوروز با عنوان هاله ای الهی را سبب این دانست که نوروز در اصل یک سنت الهی بوده است.
وی تصریح کرد: پرستش یا ستایش آفریده های خداوند که در آْغاز بهار به صورت تازه ای جلوه می کند نوعی سپاس گذاری از داده های خداست. مثلا سبزه کاشتن و قرار دان آن در سفره هفت سین دلیلی بر این مدعاست. در واقع نوروز آئینی است در ستایش زندگی و ستایش زندگی هم یعنی ستایش شادی ها.
مولف لعل روان درباره چیستی و مقصود از شادی چنین گفت: منظور از شادی آن شادی و نشاط سطحی و زودگذر زندگی که در سنت های باستانی یونان قدیم که پایه ریز تمدن و فرهنگ غرب شده اند نیست. آن چه که نیچه آن را شادی های دیونیزوسی نام می نهد. شادی در آیین باستان ایران (نوروز) بر معنویت مبتنی است. این شادی تا آن جا اهمیت دارد که در مفاهیم متون باستان ایران شادی مترادف و هم زمان با آفرینش زمین و آسمان به کار می رود. در اکثر کتبیه های هخامنشی پس از حمد اهورامزدا این عبارت خود نمایی می کند:
"پاک است اهورا مزدا که این زمین را آفرید، آن آسمان را آفرید و شادی را آفرید."
در حقیقت آفریدن شادی به اندازه زمین و آسمان ارزش دارد.
وی درباره مصداق های عینی شادی تصریح کرد: چهارشنبه سوری شادی الهی است. مثل روشن کردن آتش که از عناصر محترم آیین باستان ایران بوده است. آتش در واقع نشانه ای برای خبر کردن ارواح در گذشتگان و هم چنین اتصال زمینیان با عالم دیگر بود. در سفره هفت سین هر آن چه است نمادی از چیزهای موجود در جهان است: آب، ماهی و .... به خصوص تخم مرغ و ثمنو که تخم مرغ نماد و نشانه باروی در عالم و ثمنو هم فلسفه زیبایی درون خود نهفته دارد.
مولف مجموعه بیست و چهار جلدی شناخت و بررسی آثار و افکار اقبال لاهوری به فلسفه ثمنو پزی اشاره کرد و گفت: برای پختن ثمنو باید همه همسایه ها حضور داشته باشند. این یعنی مهربانی همیشگی با خلق و مشارکت دادن آن ها در کارهای خود.
پس از پخته شدن ثمنو اول باید بین همسایه ها تقسیم شود. این عبارت به صورت آیه ای درانجیل متا دیده می شود: همسایه خود را دوست بدارید.
هم چنین ثمنو بایستی از جوانه های گندم پخته شود. یعنی وقتی جوانه ها با هم اتحاد پیدا کنند غذای واحدی را تشکیل می دهند.
به تعبیری پختن ثمنو اشارتی است به همدل شدن، پیوند خوردن و واحد شدن.
بقایی ماکان درباره سیزدهمین روز نوروز هم چنین گفت: در این روز زیباترین شادی الهی را می بینیم: گره زدن سبزه توسط دختران و جوانان که یاد آور تولد و میلاد انسان ایرانی است. زیرا بر طبق اساطیر، انسان از تخمه کیومرث که هنگام فرود آمدن از آسمان بر زمین گرفتار پیر زن دیو شده و توسط او از بین رفت ولی از تخمه او گیاه ریواس رویید. از این گیاه هم دو ساقه "مشی" و "مشیانه" پدید آمدند که در نهایت از گره خوردن آن ها اولین انسان به وجود آمد: آدم و حوا
شادی مستقر در روز سیزده نوروز سطحی نیست. بلکه با اولوهیت و عالم بالا ارتباط دارد.
دکتر بقایی در پاسخ به سوال خبرنگار ایلنا مبنی بر چرایی و علت نسبت نحس دادن به عدد سیزده و "سیزده به در" و روز سیزده نوروز چنین گفت:
برخلاف معمول که عبارت "در" در "سیزده به در" را مرادف خارج کردن و خارج شدن می پندارند؛ کلمه "در" به معنای دشت و بیابان و مانند این هاست. مثل در و دشت یا روستای "حسنک در" جاده چالوس و یا محله "دردشت." 
همه این عبارات به معنای جای مصفا و دلپذیر و مفرح است.
"سیزده به در" هم به معنای در کردن سیزده و فرار از نحوست آن نیست. بلکه یعنی روز سیزدهم نوروز به در و دشت رفتن.
این مولف و محقق تاریخ و ادبیات ایران درباره نحوست و جای آن در فرهنگ ایران چنین گفت:
اصولا در فرهنگ ایران باستان چیزی به نام نحوست دیده نمی شود. هیچ عددی هم در ایران باستان نحس نیست. به خصوص عدد سیزده. بلکه این طرز تلقی و نحس انگاشتن عدد سیزده وارداتی است. در ماه های سال که هر روزآن یک اسم دارد نام سیزدهم روز "تیر" است.
"تیر" نام فرشته ای است که در آیین کهن ایران مظهر خوش یمنی و خوش اقبالی است. زیرا در این روز آرش از کوه دماوند تیر خود را پرتاب کرد تا حدود ایران و توران مشخص شود و این روز تیر روز بود یا سیزدهمین روز ماه بود. پس ایرانیان آن روز را جشن گرفته و عدد سیزده هم درخشش و تابناکی مشخصی در فرهنگ ایران پیدا کرد.
بقایی ضمن رد نحوست عدد سیزده و معنای نحس گونه وارد شده در "سیزده به در" این مفهوم را وارداتی دانست که کسی هم سعی در زدودن مفهوم آن نداشته و ندارد به طوری که در برخی کتاب های مذهبی مثل "مستدرک الوسایل" هم عدد سیزده نحس شمرده شده و هم چنین در روایت متعدد هم روز سیزدهم همه ماه های قمری نحس دانسته شده است.
وی افزود: بعضی از اذهان بی اطلاع از قضایای تاریخی، اجتماعی و سیاسی ازآغاز انقلاب سعی داشتند به هر ترتیب هر آن چه تحت عنوان ملی و ملیت قرار دارد را کم رنگ کرده و از بین ببرند تا جایی که در دهه 60 و در فاصله سال های 60 تا 65 از کلمه ملی فقط "کفش ملی" در مملکت به چشم می خورد. کلمه ملی یک تابو محسوب شده و کسی جرات نمی کرد از ملی و هویت و ملیت صحبت کند.
اما رفته رفته این امر درک شد که بدون ملیت هیچ ملتی نمی تواند به حیات خود ادامه دهد تا جایی که امروز و برای ترغیب مردم به حضور در راهپیمایی ها، مسئولان طراز اول از میکروفون رسمی خطاب به مردم می گویند علیه متجاوزین که چشم طمع به تمامیت ارضی کشور دارند در راه پیمایی علیه قدرت های بزرگ شرکت کنید. زیرا اگر مسلمان نیستید ایرانی که هستید. یا مدیر مجله "شاهد" که در سالیان اول انقلاب تمام افتخارات ایرانی شاهنامه را مورد تمسخر قرار می داد امروز خطاب به مردم می گویند اگر مسلمان نیستید ایرانی هستید.
بقایی ماکان درباره توانایی و قابلیت اتصال دهنده مردمان ساکن در ایران توسط سنت نوروز هم گفت:
این سبزه و ماهی است که بچه جنوبی را با جوان شمال کشور مرتبط می کند. چنانچه امروز همان کسانی که سالیان گذشته ماهی و سبزه را نفی می کردند، امروز در برنامه های نوروزی پشت تنگ های ماهی و سبزه ها به گونه ای می نشینند که درست دیده نمی شوند!!
بقایی ماکان در پاسخ به سوال دیگر خبرنگار ایلنا مبنی بر علت تغییر نام "روز سیزده به در" به مفهوم نامانوس و من درآوردی "روز طبیعت" اظهار داشت:
انتخاب نام روز طبیعت از روی ناآگاهی است. زیرا روز طبیعت مفهومی یهودی و در آیین کلیمان است که در فرهنگ کلیمیان به روز "ایلانوت" نزدیک است. به عبارت دیگر برگردانی از عید یهودیان است. پیدا نیست به چه علت نام زیبای "سیزده به در" که انسان را به یاد در و دشت و زیبایی های آن می اندازد از تقویم پاک شد در حالی که فکر نکنم به این راحتی از ذهن مردم پاک شود.
در واقع کسانی فکر میکنند این اسامی به مانند 6 بهمن و 4 آبان اند که به راحتی از ذهن مردم پاک شوند در صورتی که هزاران سال پشتوانه تاریخ آن هاست.
این مولف و محقق، فقدان و از بین رفتن نام هایی چون "سیزده به در" و "چهارشنبه سوری" را سبب از بین رفتن انسجام ایران دانست و تصریح کرد:
رسمیت نام "سیزده به در" کم از رسمیت نام خلیج فارس نیست. تحریف در نام های تاریخی هیچ تفاوتی با تحریف نام خلیج فارس ندارد. بقایی ماکان درباره منشا نحس دانستن عدد سیزده چنین گفت:
عدد سیزده به طور مشخص نزد مسیحیان نحس شمرده می شود. زیرا وقتی تصمیم بر شهادت حضرت عیسی مسیح(ع) گرفته می شود، یهودای خائن با مخالفان حضرت عیسی قرار می گذارد برای شناسایی حضرت عیسی در مجلس شام آخر من او را می بوسم تا شما بدانید که عیسی کیست.
یهودا وقتی وارد آن جمع شد که دوازده نفر در مجلس حاضر بودند و او نفر سیزدهم شد. به همین علت همه مسیحیان عدد 13 را نحس می دانند. ولی این به فرهنگ ما ربطی ندارد و ما در فرهنگمان اصلا عدد نحس نداریم. ولی عدد سعد داریم مثلا عدد 7 در فرهنگ ما سعد است.
وی درباره نقش دولت و اطلاع رسانی و آگاه سازی مردم در قبال این ناآگاهی هم اظهار داشت:
بزرگترین اشتباه نگاه رسمی تبلیغات ما این است که به یک جنبه فرهنگ ما توجه دارد. در سریال سازی تلویزیونی فقط ملاصدرا مورد توجه قرار می گیرد و سهروردی مورد توجه قرار نمی گیرد. در مسابقات طراحی و اجرا شده در تلویزیون باید روی فرهنگ ایرانی تاکید شود تا جوان ایرانی که می رود تا هویت خود را از دست بدهد به گذشته اش افتخار کند.
وی افزود: دستگاه رسمی تبلیغاتی که برد وسیعی دارد باید به این امر توجه کند که نوروز فقط سبزه سبز کردن و فیلم های سینمایی نامناسب پخش کردن که ربطی هم به نوروز ندارند ، نیست . ما محققان بسیاری داریم که بایستی در برنامه های نورزوی صدا و سیما دعوت شده و راجع به حقیقت نوروز به مردم توضیح دهند تا مردم فکر نکنند نوروز یعنی ماهی خوری ، چهارشنبه سوری هم یعنی بمب منفجر کردن و لاک پشت خریدن و "سیزده به در" هم یعنی در کردن نحسی روز سیزده در طبیعت 
.
بقایی ماکان در انتها اظهار داشت: اگر حقیقت نوروز بیان نشود نتیجه آن این می شود که چهارشنبه سوری به معضلی اجتماعی تبدیل می شود. "سیزده به در" هم به مراسم رو حوضی تبدیل شده و عناصر و عوامل نوروز هم از دست می رود. از دست رفتن سنت ها هم سبب از بین رفتن عوامل مرتبط کننده افراد یک ملت می شود.
|
